Rzemiosło świata

Ostatnia podróż w Nokii. Niezwykłe trumny z Ghany

Telefon, samochód, czerwona papryka. Ghańscy twórcy trumien figuratywnych zamieniają przedmioty codzienności w niezwykłe opowieści o życiu i pamięci.

Wygląda jak ogromny telefon. Ma ekran, klawiaturę i znajomy kształt obudowy. Ale nie służy do rozmów. Jest trumną. W ghańskim rzemiośle ostatnia podróż może otrzymać formę przedmiotu, który opowiada o całym życiu.

Telefon, który nie zadzwoni

W kolekcji National Museum of African Art, należącego do Smithsonian Institution, znajduje się trumna w kształcie telefonu Nokia. Jej twórcą jest Samuel Narh Nartey, rzemieślnik pracujący w regionie Teshi i Nungua w Ghanie. Według opisu muzealnego uczył się przez jedenaście lat u Paa Joe, jednego z najbardziej rozpoznawalnych twórców trumien figuratywnych.

To obiekt, który na pierwszy rzut oka trudno zaklasyfikować. Przypomina powiększony przedmiot codziennego użytku, a jednocześnie pozostaje dziełem stolarskim i pojemnikiem przeznaczonym do pochówku. Zaskoczenie widza jest zrozumiałe. Nie powinno jednak przesłonić znaczenia, jakie podobne przedmioty mają w kulturze, z której pochodzą.

Trumna w formie buta Nike
Trumna w formie buta Nike, Ghana, 1990. Fot. Brooklyn Museum, CC BY 3.0. Źródło fotografii. Pełny kadr.

Zamiast prostokąta, opowieść

Tradycja trumien figuratywnych wiąże się ze społecznością Ga w okolicach Akry. Ich forma może odnosić się do zawodu, pozycji społecznej, osobowości lub aspiracji zmarłego. Ryba może przywoływać życie rybaka. Samochód może mówić o marzeniu albo prestiżu. Nie każdy kształt jest więc jedynie swobodnym kaprysem zamawiającego.

Smithsonian opisuje przykłady sięgające od cebuli rolnika po mercedesa człowieka zamożnego. Muzeum ma także w kolekcji trumnę w formie czerwonej papryki. To codzienne przedmioty przekształcone w niezwykłe znaki pamięci.

Daniel Mensah z trumną samochodem
Daniel Mensah „Hello” z trumną w formie samochodu, Ghana, 2006. Fot. Regula Tschumi, CC BY SA 1.0. Źródło fotografii. Pełny kadr.

Stolarz musi myśleć jak rzeźbiarz

Twórca ma do rozwiązania podwójne zadanie. Zewnętrzna forma musi być rozpoznawalna, lecz wnętrze musi zachować funkcję trumny. Rzemieślnik ustala wymiary, buduje konstrukcję, wygładza powierzchnie i wykańcza je kolorem. Zależnie od projektu pojawiają się dodatkowe dekoracje.

W tym fachu stolarska precyzja spotyka się z wyobraźnią rzeźbiarza. Proporcje telefonu czy samochodu trzeba przełożyć na bryłę o zupełnie innej skali. Przedmiot ma działać jako konstrukcja, a zarazem przemawiać jako obraz.

Trumna skorupiak autorstwa Paa Joe
Trumna w formie skorupiaka, Paa Joe, 2003. National Museum of Ethnology w Osace. Fot. Yanajin33, CC BY SA 3.0. Źródło fotografii. Pełny kadr, rozmiar zmniejszony.

Ekstrawagancja z własną historią

Kane Kwei przyczynił się do popularyzacji tego rzemiosła w latach pięćdziesiątych XX wieku. Nie należy jednak przedstawiać jednej opowieści o jego początkach jako bezspornego faktu. Muzealne opracowania przywołują również wcześniejsze przekazy dotyczące podobnych realizacji.

Dla widza z Europy ogromna Nokia może być przede wszystkim ekstrawagancka. Warto zrobić jeszcze jeden krok: zobaczyć za nią ręce twórcy i potrzebę upamiętnienia człowieka. Wtedy niezwykła forma przestaje być wyłącznie osobliwością.

Niektóre przedmioty opowiadają, jak żyjemy. Te powstają po to, żeby opowiedzieć, jak chcemy zostać zapamiętani.


Opracowanie redakcyjne Ambasadora Polskiego Rzemiosła na podstawie materiałów źródłowych. Tekst nie jest relacją z wizyty w pracowni.

Źródła

↑